---

हिमश्रृङ्खला एकेडेमी स्कुलका प्रधानाध्यापक नारायण भक्त श्रेष्ठसँग गुणस्तरीय शिक्षा, संस्कार, अनुशासन, व्यवहारिक सिकाइ र विद्यार्थीको समग्र विकासबारे गरिएको विशेष कुराकानी

आजको समयमा विद्यालय छनोट अभिभावक र विद्यार्थी दुवैका लागि महत्त्वपूर्ण निर्णय बनेको छ। केवल राम्रो नतिजा मात्र होइन, बालबालिकाले कस्तो वातावरण पाउँछन्, उनीहरूमा कस्तो संस्कार विकास हुन्छ, सिकाइ कत्तिको व्यवहारिक छ, विद्यालयले व्यक्तित्व निर्माणमा कत्तिको भूमिका खेल्छ भन्ने प्रश्न झन् महत्त्वपूर्ण बन्दै गएका छन्। यसै सन्दर्भमा हामीले हिमश्रृङ्खला एकेडेमी स्कुलका प्रधानाध्यापक नारायण भक्त श्रेष्ठसँग विद्यालयको शैक्षिक दृष्टि, सिकाइ पद्धति, अतिरिक्त क्रियाकलाप, विद्यार्थी विकास र अभिभावकको अपेक्षाबारे कुराकानी गरेका छौँ। प्रस्तुत छ कुराकानीको सम्पादित अंश।

आजको समयमा एउटा राम्रो विद्यालयको पहिचान के हुनुपर्छ ?

हेर्नुस्, राम्रो विद्यालय भनेको केवल पाठ्यपुस्तक पढाएर परीक्षा पास गराउने ठाउँ मात्र हुन सक्दैन। विद्यालय त्यस्तो हुनुपर्छ जहाँ विद्यार्थीले ज्ञानसँगै अनुशासन सिकून्, संस्कार सिकून्, जिम्मेवारी बुझून् र आफूलाई सही दिशामा विकास गर्न सकून्। विद्यालयको वास्तविक पहिचान त्यहाँको वातावरण, शिक्षकको समर्पण, सिकाइको गुणस्तर र विद्यार्थीमा देखिने व्यवहारबाट थाहा हुन्छ। मेरो विचारमा विद्यालय भनेको बालबालिकाको भविष्य निर्माण गर्ने आधार हो। त्यसैले यहाँ पढाइसँगै सोच, चरित्र, आत्मविश्वास र जीवनप्रति सही दृष्टिकोण विकास हुनु अत्यन्त आवश्यक छ।

“विद्यार्थीले ज्ञानसँगै अनुशासन, संस्कार र जिम्मेवारी सिक्ने ठाउँ नै वास्तविक विद्यालय हो।” नारायण भक्त श्रेष्ठ

हिमश्रृङ्खला एकेडेमी स्कुलले आफूलाई अरू विद्यालयभन्दा कसरी फरक बनाएको छ ?

हामीले सुरुदेखि नै एउटा कुरा मनन गरेका छौँ—विद्यार्थीलाई केवल कक्षाकोठाभित्र सीमित राखेर पूर्ण शिक्षा दिन सकिँदैन। त्यसैले हामी ज्ञानसँगै मूल्य, व्यवहार, अनुशासन र व्यवहारिक सीपलाई पनि जोडेर अघि बढ्ने प्रयास गर्छौँ। हाम्रो चाहना बालबालिका केवल राम्रो अंक ल्याउने विद्यार्थी मात्र नबनून्, उनीहरू असल मानिस पनि बनून्। उनीहरूमा आत्मविश्वास होस्, शिक्षकप्रति सम्मान होस्, साथीहरूसँग सहकार्य गर्न सकून्, समाजप्रति जिम्मेवारीको भावना होस्। यही पक्षले विद्यालयलाई छुट्टै अर्थ दिन्छ जस्तो लाग्छ।

आज अभिभावकको एउटा ठूलो जिज्ञासा हुन्छ—विद्यालयले मेरो बच्चालाई के दिन्छ ? यसमा तपाईं के भन्नुहुन्छ ?

यो धेरै महत्वपूर्ण प्रश्न हो। अभिभावकले आफ्नो बच्चालाई विद्यालयमा पठाउँदा केवल पाठ्यक्रम पढोस् भनेर मात्र पठाउनु भएको हुँदैन। उहाँहरूको अपेक्षा हुन्छ—बच्चाले राम्रो बानी सिकून्, अनुशासित बनोस्, बोल्न सिकून्, बुझ्न सिकून्, सही र गलत छुट्याउन जानोस्। हामी त्यही कुरामा गम्भीर छौँ। विद्यालयले बालबालिकालाई पुस्तकीय ज्ञान मात्र होइन, जीवनमा काम लाग्ने बानी, सोच्ने क्षमता, जिज्ञासा, सहकार्य, समयको मूल्य र आत्मविश्वास दिनुपर्छ। बालबालिका विद्यालयबाट घर फर्किंदा उसमा केही राम्रो परिवर्तन देखिनु नै शिक्षाको वास्तविक अर्थ हो।

अहिले शिक्षामा ‘सीपमूलक’ र ‘व्यवहारिक’ सिकाइको धेरै कुरा हुन्छ । तपाईं यसको आवश्यकता कसरी देख्नुहुन्छ ?

आजको शिक्षा केवल कण्ठ गरेर परीक्षा दिने शिक्षामा सीमित रहनु हुँदैन। विद्यार्थीले सिकेको कुरा जीवनमा कहाँ र कसरी प्रयोग गर्ने भन्ने पनि बुझ्नुपर्छ। सैद्धान्तिक ज्ञान आवश्यक छ, तर त्यसलाई व्यवहारमा उतार्न सक्ने क्षमता अझ महत्वपूर्ण हुन्छ। त्यसैले विद्यालयले बालबालिकामा सिर्जनशीलता, समस्या समाधान गर्ने क्षमता, सहकार्य गर्ने बानी, नेतृत्व, प्रस्तुति कला र जीवनोपयोगी सीप विकास गर्नुपर्छ। जब बालबालिका सिकाइलाई अनुभवसँग जोड्न थाल्छन्, तब शिक्षा प्रभावकारी बन्छ।

अतिरिक्त क्रियाकलापको भूमिका तपाईंको विचारमा कति महत्त्वपूर्ण छ ?

धेरै महत्त्वपूर्ण छ। अतिरिक्त क्रियाकलाप भन्ने बित्तिकै कतिपयले त्यसलाई पढाइभन्दा बाहिरको कुरा ठान्नुहुन्छ, तर वास्तवमा त्यो पनि शिक्षाकै हिस्सा हो। खेलकुद, सांस्कृतिक कार्यक्रम, वक्तृत्व, चित्रकला, स्काउट, समूहगत गतिविधि—यी सबैले बालबालिकालाई पुस्तकले नदिने धेरै कुरा सिकाउँछन्। यस्ता गतिविधिबाट बालबालिकाले सहकार्य गर्न सिक्छन्, नेतृत्व गर्न सिक्छन्, हार–जितलाई स्वाभाविक रूपमा लिन सिक्छन्, सार्वजनिक रूपमा प्रस्तुत हुन सिक्छन्। जीवनमा सफल हुनका लागि यी पक्षहरू उत्तिकै आवश्यक हुन्छन्।

एउटा प्रधानाध्यापकका रूपमा तपाईं विद्यालयमा कस्तो शैक्षिक वातावरण बनाउन चाहनुहुन्छ ?

मेरो चाहना विद्यालयमा आत्मीय, अनुशासित र प्रेरणादायी वातावरण निर्माण होस् भन्ने हो। विद्यार्थी विद्यालय आउँदा डराएर होइन, खुसी भएर आउन्। शिक्षक कक्षामा जाँदा केवल पाठ समाप्त गर्ने चिन्तामा होइन, बालबालिकाको मन जित्ने सोचमा जाउन्। अभिभावकले पनि विद्यालयलाई विश्वासका साथ हेर्न सकून्। विद्यालयको वातावरणले बालबालिकाको सोचमा ठूलो प्रभाव पार्छ। यदि वातावरण सकारात्मक छ भने सिकाइ पनि सकारात्मक हुन्छ। त्यसैले म वातावरणलाई शिक्षा जत्तिकै महत्त्वपूर्ण मान्छु।

 

आजका बालबालिका प्रविधिसँग धेरै नजिक छन् । यस्तो अवस्थामा विद्यालयले कस्तो सन्तुलन मिलाउनुपर्छ ?

प्रविधि आजको युगको आवश्यकता हो। यसबाट टाढा बसेर शिक्षा पूर्ण हुन सक्दैन। तर प्रविधि प्रयोग गर्ने बानी र त्यसको सही दिशा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। प्रविधिले सुविधा दिन्छ, जानकारी दिन्छ, नयाँ सम्भावना खोल्छ, तर यसले ध्यान भङ्ग पनि गर्न सक्छ। त्यसैले विद्यालयले बालबालिकालाई प्रविधिको सही प्रयोग सिकाउनुपर्छ। उनीहरूले साधनलाई उपयोग गर्न सिकून्, तर त्यसको दास नबनून्। अध्ययन, सिर्जना, अनुसन्धान र प्रस्तुतीकरणका लागि प्रविधि उपयोगी बनोस् भन्ने हाम्रो धारणा हुनुपर्छ।

विद्यालयमा शिक्षकको भूमिका कस्तो हुनुपर्छ ?

शिक्षक केवल पाठ पढाउने व्यक्ति होइन, उनी मार्गदर्शक पनि हुन्। विद्यार्थीले धेरै कुरा शिक्षकलाई हेरेर सिक्छन्। त्यसैले शिक्षकको बोली, व्यवहार, धैर्य, तयारी र समर्पण अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ। शिक्षकले विद्यार्थीसँग केवल विषयगत सम्बन्ध होइन, मानवीय सम्बन्ध पनि बनाउनु आवश्यक छ। विद्यार्थीलाई बुझ्ने, प्रोत्साहन गर्ने, गल्ती सच्याउने र क्षमता चिनाउने काम शिक्षकले गर्नुपर्छ। राम्रो शिक्षकले जीवन बदल्न सक्छ भन्ने म दृढताका साथ मान्छु।

अहिले अभिभावक पनि धेरै सचेत हुनुहुन्छ । विद्यालय र अभिभावकबीचको सम्बन्ध कस्तो हुनुपर्छ ?

विद्यालय र अभिभावकबीच सहकार्य अत्यन्त आवश्यक छ। बालबालिकाको विकास विद्यालयले मात्र गर्न सक्दैन, घर र विद्यालयले एउटै लक्ष्यमा मिलेर काम गर्नुपर्छ। बच्चाको बानी, पढाइ, भावनात्मक अवस्था, रुचि र चुनौतीबारे अभिभावक र विद्यालयबीच खुलेर संवाद हुनुपर्छ। जब अभिभावक र विद्यालयबीच विश्वास हुन्छ, तब विद्यार्थीलाई पनि स्थिरता मिल्छ। घरले एउटा कुरा सिकाउने र विद्यालयले अर्कै दिशा दिने भयो भने बालबालिका अन्योलमा पर्छन्। त्यसैले साझेदारीको भावना जरुरी हुन्छ।

आजको पुस्तालाई तपाईंले सबैभन्दा बढी कुन कुरा सिकाउनुपर्छ जस्तो लाग्छ ?

आजको पुस्तालाई आत्मविश्वास, अनुशासन, जिम्मेवारी र सही मूल्यबोध सिकाउनुपर्छ जस्तो लाग्छ। ज्ञान त धेरै स्रोतबाट लिन सकिन्छ, तर सही सोच, चरित्र र व्यवहार निर्माण सचेत प्रयासबाट मात्रै सम्भव हुन्छ। बालबालिकाले प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्छ, तर मानवीयता गुमाउनु हुँदैन। अगाडि बढ्नुपर्छ, तर आधारभूत संस्कार बिर्सिनु हुँदैन। सफलता महत्त्वपूर्ण छ, तर असल मानिस बन्नु अझ महत्त्वपूर्ण छ। यही शिक्षा दीर्घकालीन रूपमा उपयोगी हुन्छ।

अन्त्यमा, हिमश्रृङ्खला एकेडेमी स्कुलबारे बुझ्न चाहने अभिभावक र विद्यार्थीलाई तपाईं के भन्न चाहनुहुन्छ ?

विद्यालय छनोट गर्नु भनेको बच्चाको भविष्यसँग जोडिएको निर्णय हो। त्यसैले हतारमा होइन, बुझेर निर्णय लिन म सबैलाई आग्रह गर्छु। विद्यालयको भवन, नतिजा र प्रचार मात्र होइन, त्यहाँको वातावरण, मूल्य, शिक्षकको समर्पण र बालबालिकामाथिको दृष्टिकोण पनि हेर्नुपर्छ। हामीले सदैव बालबालिकाको समग्र विकासलाई केन्द्रमा राखेर काम गर्ने प्रयास गरेका छौँ। यदि अभिभावकले आफ्ना छोराछोरीका लागि गुणस्तरीय शिक्षा सँगै संस्कार, अनुशासन र व्यवहारिक सिकाइ चाहनुहुन्छ भने विद्यालयलाई नजिकबाट बुझ्न, अवलोकन गर्न र हामीसँग संवाद गर्न हार्दिक आग्रह गर्दछु।