श्याम ढुङ्गाना
मंगलबार, चैत ३, २०८२
आजको समयमा विद्यालय वा कलेज छनोट केवल भर्नाको निर्णय मात्र रहेन, यो विद्यार्थीको भविष्य, सोच, बानी, आत्मविश्वास र करिअरको दिशासँग जोडिएको महत्वपूर्ण निर्णय बनेको छ। अहिले अभिभावक र विद्यार्थीले केवल नतिजा मात्र हेरेर संस्था रोज्ने अवस्था छैन। सिकाइ कत्तिको व्यवहारिक छ, वातावरण कस्तो छ, शिक्षक कत्तिको समर्पित छन्, अनुशासन र अवसर कत्तिको सन्तुलित छन् भन्ने पक्षहरू पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण मानिन थालेका छन्। यसै सन्दर्भमा मोडर्न बोर्डिङ सेकेन्डरी स्कुलका प्रधानाध्यापक राजन कस्पालसँग विद्यालयको शैक्षिक दृष्टि, विद्यार्थी–केन्द्रित सिकाइ, व्यवहारिक शिक्षण, अतिरिक्त क्रियाकलाप र भविष्य निर्माणबारे गरिएको विशेष कुराकानीको सम्पादित अंश प्रस्तुत गरिएको छ।
आजको समयमा एउटा राम्रो विद्यालय वा कलेजको पहिचान केमा देख्नुहुन्छ ?
राजन कस्पाल: राम्रो संस्था भनेको केवल पाठ्यक्रम पूरा गराउने ठाउँ मात्र होइन। राम्रो संस्था त्यही हो, जहाँ विद्यार्थीले पढ्न मात्र होइन, सोच्न, प्रश्न गर्न, बोल्न, अनुशासनमा बस्न र जीवनलाई जिम्मेवारीका साथ लिन पनि सिक्छ। राम्रो शिक्षा भनेको केवल परीक्षा पास गराउने प्रक्रिया होइन; यसले विद्यार्थीलाई भविष्यका लागि सक्षम बनाउने आधार तयार गर्छ। कुनै पनि शैक्षिक संस्थाको वास्तविक पहिचान त्यहाँको सिकाइ संस्कृतिबाट देखिन्छ—विद्यार्थीलाई कत्तिको ध्यान दिइन्छ, कक्षामा कत्तिको सक्रिय बनाइन्छ र पढाइलाई जीवनसँग कत्तिको जोडिन्छ भन्ने कुराले नै संस्थाको गुणस्तर देखाउँछ।
मोडर्न बोर्डिङ सेकेन्डरी स्कुलको शैक्षिक भिजन अरूभन्दा कसरी फरक छ ?
राजन कस्पाल: हामी शिक्षालाई केवल सैद्धान्तिक सीमामा सीमित राखेर हेर्दैनौँ। विद्यार्थीले सिकेको कुरा व्यवहारमा उतार्न सक्नुपर्छ भन्ने हाम्रो स्पष्ट धारणा हो। त्यसैले पढाइलाई रुचिकर, सहभागितामूलक र अनुभवमूलक बनाउने प्रयास गर्छौँ। मोडर्नले Learning by Doing, Field Study र Project Work मा विशेष जोड दिएको छ। हामी चाहन्छौँ कि विद्यार्थीले केवल किताबका उत्तर मात्र नजानेर जीवनका प्रश्नहरूको सामना गर्न सक्ने क्षमता विकास गरून्। उनीहरूमा आत्मविश्वास, करिअरबारे स्पष्ट सोच र विश्वस्तरमा प्रतिस्पर्धा गर्ने क्षमता विकास होस् भन्ने हाम्रो उद्देश्य हो।
“Education for Peace and Prosperity” भन्ने भावनालाई व्यवहारमा कसरी उतार्न चाहनुहुन्छ ?
राजन कस्पाल: यो केवल नारा होइन, शिक्षाप्रतिको हाम्रो दृष्टि हो। शान्ति बिना गहिरो सिकाइ सम्भव हुँदैन र समृद्धि बिना शिक्षाको पूर्ण उपयोगिता देखिँदैन। यहाँ शान्ति भन्नाले अनुशासित, सम्मानजनक र सहकार्यपूर्ण वातावरण बुझिन्छ भने समृद्धि भन्नाले केवल आर्थिक उन्नति मात्र होइन, सोच, चरित्र, क्षमता र अवसरको विकास पनि बुझिन्छ। हामी विद्यार्थीलाई प्रतिस्पर्धी त बनाउन चाहन्छौँ, तर त्यत्तिकै संवेदनशील पनि बनाउन चाहन्छौँ। उनीहरूले आफ्नो सफलता मात्र होइन, समाजप्रतिको जिम्मेवारी पनि बुझ्न सकून् भन्ने हाम्रो प्रयास हो।
आजको शिक्षामा व्यवहारिक सिकाइ किन अनिवार्य बन्दै गएको छ ?
राजन कस्पाल: आजको समयमा केवल जानकारी भएको व्यक्तिभन्दा त्यसलाई व्यवहारमा प्रयोग गर्न सक्ने व्यक्तिको मूल्य बढी हुन्छ। विद्यार्थीले केवल परिभाषा वा उत्तर सम्झेर मात्र हुँदैन; उसले समस्या बुझ्न, समाधान खोज्न, प्रस्तुति दिन, समूहमा काम गर्न र निर्णय लिन पनि सिक्नुपर्छ। जब कक्षाकोठाको सिकाइ जीवनसँग जोडिन्छ, तब सिकाइ स्थायी हुन्छ र विद्यार्थीमा विषयप्रतिको रुचि पनि बढ्छ। त्यसैले व्यवहारिक सिकाइ आजको शिक्षाको केन्द्रमा हुनुपर्छ।
“राम्रो शिक्षा भनेको केवल परीक्षा पास गराउने प्रक्रिया होइन, यसले विद्यार्थीलाई जीवनका लागि सक्षम बनाउने आधार तयार गर्छ।”
विद्यार्थी–केन्द्रित सिकाइलाई तपाईं कसरी व्याख्या गर्नुहुन्छ ?
राजन कस्पाल: विद्यार्थी–केन्द्रित सिकाइ भन्नाले शिक्षक मात्र बोल्ने र विद्यार्थी केवल सुन्ने अवस्था होइन। यसको अर्थ विद्यार्थीलाई सिकाइको सक्रिय भाग बनाउनु हो। हरेक विद्यार्थीको रुचि, क्षमता र सिक्ने गति फरक हुन्छ। त्यसैले उनीहरूलाई कक्षामा सक्रिय रूपमा सहभागी गराउने, प्रश्न गर्न प्रोत्साहित गर्ने र अभ्यासमार्फत सिकाउने प्रणालीलाई हामी महत्व दिन्छौँ। यसले सिकाइलाई बोझ नभई विकासको प्रक्रिया बनाउँछ।
मोडर्नको लामो शैक्षिक यात्रालाई कसरी हेर्नुहुन्छ ?
राजन कस्पाल: लामो यात्रा आफैँमा ठूलो कुरा होइन; त्यो यात्राले बनाएको विश्वास ठूलो कुरा हो। मोडर्न २०५० सालदेखि सञ्चालनमा रहेको र उत्कृष्ट शैक्षिक नतिजाका कारण परिचित संस्था हो। तर विगतको सफलता मात्र पर्याप्त हुँदैन। हरेक वर्ष, हरेक ब्याच र हरेक विद्यार्थी नयाँ जिम्मेवारी हुन्। विगतले प्रतिष्ठा दिन्छ, वर्तमानले विश्वास जोगाउँछ र भविष्यले संस्थाको वास्तविक उचाइ तय गर्छ। त्यसैले हाम्रो प्रयास निरन्तर सुधार र उत्तरदायित्वतर्फ केन्द्रित छ।
अतिरिक्त क्रियाकलापको भूमिकालाई कसरी हेर्नुहुन्छ ?
राजन कस्पाल: खेलकुद, सांस्कृतिक कार्यक्रम, स्काउट, वक्तृत्व, जनचेतनामूलक कार्यक्रम तथा समूहगत गतिविधिले विद्यार्थीलाई कक्षाकोठाभन्दा बाहिरका जीवनोपयोगी सीपहरू सिकाउँछन्। यस्ता गतिविधिले नेतृत्व क्षमता, सार्वजनिक रूपमा बोल्ने सीप, सहकार्य, हार–जित स्वीकार गर्ने संस्कार र आत्मविश्वास विकास गर्न मद्दत गर्छ। त्यसैले अतिरिक्त क्रियाकलापलाई “अतिरिक्त” कुरा होइन, विद्यार्थी विकासको अभिन्न भागका रूपमा लिनुपर्छ।
शिक्षकको भूमिका कस्तो हुनुपर्छ ?
राजन कस्पाल: शिक्षक केवल पाठ सिकाउने व्यक्ति होइन, ऊ दिशा देखाउने व्यक्ति हो। धेरै विद्यार्थीको जीवनमा शिक्षकको एउटा शब्दले पनि ठूलो प्रभाव पार्न सक्छ। त्यसैले शिक्षकमा विषयगत ज्ञानसँगै धैर्य, संवेदनशीलता, प्रेरणादायी सोच र विद्यार्थीप्रतिको प्रतिबद्धता हुनुपर्छ। राम्रो शिक्षकले विद्यार्थीलाई डराएर होइन, प्रेरित गरेर अघि बढाउँछ। शिक्षकको व्यक्तित्व र दृष्टिकोणले नै कक्षाको वातावरण निर्माण गर्छ।
अभिभावकले विद्यालय छान्दा के कुरामा ध्यान दिनुपर्छ ?
राजन कस्पाल: केवल प्रचार वा बाहिरी आकर्षणका आधारमा निर्णय गर्नु उचित हुँदैन। संस्थाको वातावरण, शिक्षकहरूको समर्पण, व्यवस्थापनको उत्तरदायित्व, सिकाइको व्यवहारिकता र अनुशासनको अवस्था जस्ता पक्षहरू ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ। नतिजा महत्वपूर्ण भए पनि विद्यार्थी त्यहाँ गएपछि कस्तो व्यक्तित्वमा विकसित हुन्छ भन्ने कुरा अझ महत्वपूर्ण हुन्छ। त्यसैले अभिभावकले विद्यालयको दर्शन, संस्कार र सिकाइ वातावरणलाई नजिकबाट बुझेर निर्णय गर्नुपर्छ।
अन्त्यमा अभिभावक र विद्यार्थीलाई के सन्देश दिन चाहनुहुन्छ ?
राजन कस्पाल: शिक्षा जीवनको आधार भएकाले संस्था छनोट सोचविचार गरेर गर्नुपर्छ। विद्यालयको वातावरण बुझ्नुस्, कक्षाको सिकाइ शैली बुझ्नुस्, शिक्षक र व्यवस्थापनसँग संवाद गर्नुस् अनि निर्णय लिनुस्। मोडर्न बोर्डिङ सेकेन्डरी स्कुलले लामो समयदेखि गुणस्तरीय, अनुशासित र भविष्य–उन्मुख शिक्षामा निरन्तर जोड दिँदै आएको छ। हाम्रो लक्ष्य विद्यार्थीलाई केवल उत्तीर्ण बनाउने होइन—उनीहरूलाई सक्षम, सजग, संस्कारी र जिम्मेवार नागरिक बनाउनु हो।
