एजुकेसन दैनिक
मंगलबार, चैत ३, २०८२
नेपाली साहित्यमा केही स्रष्टाहरू यस्ता हुन्छन्, जसले केवल शब्द लेख्दैनन्, समय, समाज, पीडा, स्वप्न र मानवीय संवेदनाको दस्तावेज पनि तयार गर्छन्। कवि तथा गीतकार प्रेम राई परीक्षित त्यस्तै स्रष्टामध्ये एक परिचित नाम हुन्। कविता, गीत, गजल, मुक्तक, नाटक, बालसाहित्य र विविध साहित्यिक विधामा निरन्तर सक्रिय उहाँले नेपाली साहित्यलाई बहुआयामिक योगदान दिँदै आउनुभएको छ।
प्रेम कुमार राई उहाँको वास्तविक नाम हो भने “परीक्षित” उहाँको साहित्यिक नाम हो। वि.सं. २०२५ साल वैशाख २० गते बुधबार खोटाङ जिल्लाको कसेरी सुन्तलेमा जन्मनुभएका उहाँ हाल काठमाडौंको बाँसबारीमा बसोबास गर्दै आउनुभएको छ। उदयपुर जिल्लाको चौदण्डीगढी नगरपालिका–४, बसाहा उहाँको स्थायी ठेगाना हो। पिता मन्दिर जङ्ग राई र माता भगिमाया राईका सुपुत्र प्रेम राई परीक्षितले पारिवारिक, सामाजिक र शैक्षिक जीवनका विविध अनुभवलाई साहित्यिक सिर्जनामा रूपान्तरण गर्दै आफ्नो छुट्टै पहिचान बनाउनु भएको छ।
शिक्षाको हिसाबले उहाँले त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट व्यवस्थापन सङ्कायमा स्नातकोत्तर (एम.बि.ए.) पूरा गर्नुभएको छ। व्यवस्थापनको शैक्षिक पृष्ठभूमि हुँदाहुँदै पनि साहित्यप्रतिको उहाँको झुकाव, संवेदनशीलता र निरन्तर साधनाले उहाँलाई सशक्त साहित्यिक व्यक्तित्वका रूपमा स्थापित गरेकोछ। उहाँको प्रिय विधा कविता, गीत, गजल र मुक्तक हुन्, र यही विधामा उहाँको विशेष सिर्जनात्मक उपस्थिति देखिन्छ।
प्रेम राई परीक्षितको पहिलो साहित्यिक रचना “सजाई राख मायालु यौवनका कथाहरू” शीर्षकको गीत रहेको उल्लेख पाइन्छ। उहाँको पहिलो प्रसारित गीत “रुएको आँशु रुमालले पुछौँला” रेडियो नेपालबाट प्रसारण भएको थियो भने पहिलो प्रकाशित रचना “तिम्रो निम्ति” (गीत) हिमशिखर मासिक, २०४८ मा प्रकाशित भएको थियो। पहिलो कविता वाचन पनि उहाँले “ऋतु चक्र” शीर्षकबाट रेडियो नेपालको साहित्य संसार कार्यक्रममा गर्नुभएको थियो। यसरी रेडियो, पत्रपत्रिका र सार्वजनिक साहित्यिक कार्यक्रममार्फत उहाँको आरम्भिक स्रष्टा परिचय क्रमशः बलियो बन्दै गएको देखिन्छ।
उहाँका प्रकाशित कृतिहरूले पनि उहाँको सिर्जनात्मक फैलावट स्पष्ट देखाउँछन्। “सहिदको सपना” (कविता सङ्ग्रह), “बस्तीको चित्कार” (नाटक), “बाल सरगम” (बाल गीति एल्बम), “सपनाहरूको प्रतिस्पर्धा” (कविता सङ्ग्रह), “मेरो गीत मेरो प्रतिबिम्ब” (गीत सङ्ग्रह), “रेल यात्रा” (बालगीत सङ्ग्रह), “सपना उड्छ माथिमाथि” (बालगीत सङ्ग्रह) तथा “The Wonderful World” जस्ता कृतिहरूले उहाँको साहित्यिक क्षितिजलाई फराकिलो बनाएका छन्। यसबाहेक उहाँका थुप्रै गीतहरू रेकर्ड भई विभिन्न माध्यमबाट सार्वजनिक भइसकेका छन् भने सयौँ फुटकर कविता, गीत, गजल, मुक्तक र हाईकू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्।
उहाँका प्रकाशोन्मुख कृतिहरूमा “केचनाको उचाइ” (कविता सङ्ग्रह) र “स्पर्श” (गजल सङ्ग्रह) उल्लेखनीय छन्। त्यस्तै अप्रकाशित पाण्डुलिपीबद्ध कृतिहरूको सूची हेर्दा उहाँको सिर्जनात्मक सक्रियता अझ स्पष्ट हुन्छ। कविता, गीत, गजल, उपन्यास, नाटक, बालकथा, हाईकू, ताङ्का, सेदोका, उत्प्रेरणात्मक भनाइ, अंग्रेजी कविता लगायत विविध विधामा उहाँले एकसाथ काम गरिरहनुभएको छ। यसले उहाँलाई एकल विधाका मात्र होइन, बहुविधामा सक्रिय सर्जकका रूपमा चिनाउँछ।
प्रेम राई परीक्षितले साहित्य र गीत क्षेत्रमा पुर्याउनुभएको योगदानका लागि थुप्रै सम्मान र राष्ट्रिय पुरस्कार प्राप्त गर्नुभएको छ। रेडियो नेपाल, सिद्धार्थ तथागत कला साहित्य संस्थान, हिमशिखर मासिक, बाल सरोकार समाज, टोखा नगरपालिका, लिलाध्वज थापा साहित्य प्रतिष्ठान, कवि समूह नेपाल, प्याब्सन लगायतका विभिन्न संस्थाबाट उहाँ सम्मानित हुनुभएको छ। त्यस्तै बालगीत, कविता, वातावरण गीत, लघुकथा र गीत लेखनमा पनि उहाँले उत्कृष्ट पुरस्कारहरू प्राप्त गर्नुभएको छ। यी सम्मान र पुरस्कारहरू केवल उपलब्धिको सूची मात्र होइनन्, उहाँको दीर्घकालीन सिर्जना–यात्राप्रतिको सामाजिक र साहित्यिक स्वीकारोक्ति पनि हुन्।
साहित्यसँगै उहाँ शिक्षा क्षेत्रमा पनि आबद्ध रहनुभएकोछ। विद्यालय तथा कलेजका लागि प्रकाशित केही पाठ्यपुस्तकहरूमा उहाँको योगदान रहेको छ। यसका अतिरिक्त विभिन्न साहित्यिक, सामाजिक र शैक्षिक संस्थाहरूमा उहाँको आबद्धता पनि उल्लेखनीय छ। इन्टरनेसनल प्रोज पोएट्री नेटवर्क एसिया च्याप्टरमा द्वितीय उपाध्यक्ष, जिल्ला प्याब्सन काठमाडौंका निवर्तमान अध्यक्ष, विभिन्न फाउन्डेसन तथा प्रतिष्ठानका संस्थापक पदाधिकारीका रूपमा उहाँको सक्रियता बहुआयामिक रहेको देखिन्छ।
प्रेम राई परीक्षितको साहित्यिक व्यक्तित्व केवल सिर्जनामै सीमित छैन; उहाँको भनाइ “शान्त कलम जब आक्रोशित हुन्छ तब महाकाव्यको जन्म हुन्छ” ले पनि उहाँभित्रको वैचारिक ताप र सर्जनशील प्रतिबद्धता प्रकट गर्छ। सामाजिक यथार्थ, मानवीय पीडा, आशा, संघर्ष, चेतना र परिवर्तनको स्वर उहाँका सिर्जनामा बारम्बार देखा पर्छन्। यही कारणले उहाँका रचनाहरू केवल सौन्दर्यबोधका सामग्री मात्र नभई समाजसँग संवाद गर्ने माध्यम पनि बनेका छन्।
कवि तथा गीतकार प्रेम राई परीक्षित नेपाली साहित्यका त्यस्ता स्रष्टा हुनुहुन्छ, जसले आफ्ना शब्दमार्फत समयलाई अभिलेख गर्ने, पीडालाई स्वर दिने र सपनालाई अभिव्यक्ति दिने काम निरन्तर गरिरहनुभएको छ। उहाँको सिर्जना–यात्रा, बहुविध सक्रियता र निरन्तर साहित्य–सेवाले उहाँलाई नेपाली साहित्य क्षेत्रको सम्मानित नामका रूपमा स्थापित गरेको छ।
