एजुकेसन दैनिक
आइतबार, चैत ८, २०८२
आजको समयमा विद्यालय छनोट अभिभावकका लागि सबैभन्दा गम्भीर शैक्षिक निर्णयमध्ये एक बनेको छ। धेरै अभिभावकहरू आफ्ना छोराछोरीका लागि “राम्रो” विद्यालय खोज्न चाहनुहुन्छ, तर राम्रो विद्यालयको मापदण्ड के हो भन्ने प्रश्नमा अझै स्पष्टता कम देखिन्छ। धेरैजसो अवस्थामा प्रचार, नतिजा, भीड, बाहिरी भवन वा चिनजानकै आधारमा निर्णय हुने गरेको पाइन्छ। तर यति मात्रले सही छनोट हुन्छ भन्ने छैन।
सबैभन्दा पहिले अभिभावकले विद्यालयको वातावरण हेर्नुपर्छ। बच्चाले त्यहाँ आफूलाई सुरक्षित, सम्मानित र सहज महसुस गर्छ कि गर्दैन ? विद्यालयको वातावरण डरमा आधारित छ कि प्रेरणामा आधारित छ ? शिक्षकले बच्चालाई सुन्छन् कि केवल निर्देशन दिन्छन् ? कक्षामा जिज्ञासा स्वीकार गरिन्छ कि दबाइन्छ ? यस्ता कुरा विद्यालयको वास्तविक चरित्र देखाउने आधार हुन्।
दोस्रो, शिक्षकको भूमिका र समर्पण महत्त्वपूर्ण छ। विद्यालयको स्तर भवनले भन्दा शिक्षकले निर्धारण गर्छन्। शिक्षक विषयगत रूपमा सक्षम हुनु आवश्यक छ, तर त्यो मात्र पर्याप्त होइन। उनीहरूमा धैर्य, संवेदनशीलता, सकारात्मक व्यवहार र विद्यार्थीलाई अघि बढाउने चाहना पनि हुनुपर्छ। अभिभावकले सम्भव भएसम्म शिक्षकसँग संवाद गरेर विद्यालयको शैक्षिक संस्कृतिबारे बुझ्नुपर्छ।
तेस्रो, सिकाइ कत्तिको व्यवहारिक छ भन्ने कुरा बुझ्नुपर्छ। केवल पाठ्यपुस्तक समाप्त गर्ने, गृहकार्य दिने र परीक्षा लिने प्रणालीमा सीमित विद्यालयले आजको समयको आवश्यकता पूरा गर्न सक्दैन। बच्चाले प्रस्तुति दिन पाउँछ कि पाउँदैन ? Project Work, प्रयोगात्मक अभ्यास, समूहगत सिकाइ, अतिरिक्त क्रियाकलाप, पुस्तकालय, प्रयोगशाला, प्रविधिको प्रयोग जस्ता पक्ष कत्तिको सक्रिय छन् ? यी कुरा विद्यालयको गहिरो स्तर मापन गर्ने सूचक हुन्।
चौथो, अनुशासनको स्वरूप बुझ्नुपर्छ। अनुशासन आवश्यक हो, तर डर, दण्ड र दबाबको वातावरण शिक्षा होइन। राम्रो अनुशासन भनेको समयको मूल्य, मर्यादा, जिम्मेवारी र पारस्परिक सम्मान सिकाउने प्रक्रिया हो। बच्चा अनुशासित हुनु पर्छ, तर उसको आत्मविश्वास नटुट्ने गरी।
पाँचौँ, विद्यालय र अभिभावकबीचको सम्बन्ध धेरै महत्त्वपूर्ण छ। विद्यालयले अभिभावकसँग खुला संवाद गर्छ कि गर्दैन ? बच्चाको प्रगति, चुनौती, व्यवहार र मनोविज्ञानबारे नियमित जानकारी दिन्छ कि दिँदैन ? अभिभावकलाई केवल शुल्क तिर्ने पक्षका रूपमा हेर्ने हो कि साझेदारका रूपमा ? यसले विद्यालयको सोच प्रस्ट पार्छ।
छैटौँ, नतिजा पनि हेर्नुपर्छ, तर नतिजा मात्र होइन। राम्रो नतिजा हुनु सकारात्मक कुरा हो, तर त्यो विद्यार्थीमाथि अत्यधिक दबाब दिएर आएको हो कि स्वस्थ शैक्षिक प्रक्रियाबाट आएको हो भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। नतिजासँगै विद्यालयले विद्यार्थीलाई कस्तो व्यक्तित्वमा ढालिरहेको छ भन्ने कुरा पनि हेर्नुपर्छ।
अन्ततः अभिभावकले विद्यालय छान्दा एउटा साधारण तर गहिरो प्रश्न आफैँलाई सोध्नुपर्छ—“मेरो बच्चा यहाँ गएपछि केवल पास हुनेछ, कि विकसित पनि हुनेछ ?” यही प्रश्नको जवाफले सही निर्णयतर्फ लैजान्छ।
विद्यालय छनोट बाहिरी चमकभन्दा भित्री गुणस्तरको विषय हो। सोचेर, बुझेर, हेरेर र तुलना गरेर गरिएको निर्णयले मात्रै बच्चाको भविष्यलाई बलियो दिशा दिन सक्छ।
